Fakt: jednym z kryteriów oceny pracy dyplomowej jest sprawdzenie, czy w rozprawie przeprowadzono w sposób właściwy analizę źródeł świadczącą o dostatecznej wiedzy autora.

Kompletowanie danych do pozycji bibliograficznych

Szczegółowe informacje na temat zasad formatowania pozycji bibliograficznych w pracy dyplomowej zostały zawarte w dokumencie Ramowe wymagania dla przygotowania pracy dyplomowej (licencjackiej i magisterskiej). Jednak oprócz strony formalnej (wspólna struktura opisu dla wszystkich typów dokumentów, właściwy dobór czcionki, określone znaki umowne rozdzielające poszczególne strefy i elementy opisu) dodatkowym i równie ważnym warunkiem prawidłowego zaprezentowania bibliograficznego pochodzenia informacji jest wskazanie właściwej publikacji, w której pojawiła się ta informacja. W czym problem?

Problem bierze się stąd, że wiele publikacji można obecnie znaleźć w sieci, np. w serwisach społecznościowych dla naukowców takich jak Academia.edu, ResearchGate, Google Scholar, Scopus czy Publons, lub na stronach osobistych autorów, którzy udostępniają je tam publicznie do pobrania. Wskazanie jednak takiego miejsca jako podstawowej formy upublicznienia danego artykułu jest poprawne tylko w jednym przypadku – kiedy mamy do czynienia z tzw. white paper, czyli z publikacją własną autora. W takim przypadku jednak nie ma gwarancji weryfikacji jej przez wiarygodnych recenzentów ze środowiska naukowego i należy starannie rozważyć, czy warto dodawać takie cytowanie. W każdym innym przypadku jest to błąd. Należy zawsze upewnić się, czy dokument nie był już gdzieś udostępniany w sieci. Pierwsza myśl to wysłać maila ze stosownym pytaniem do autorów, ale doświadczenie uczy, że takie pytania najczęściej pozostają bez odpowiedzi, a poza tym mogą świadczyć o lenistwie pytającego.

Prawidłowa referencja bibliograficzna powinna zawsze wskazywać na oficjalne miejsce publikacji danego artykułu, które najczęściej wiąże się z jego identyfikatorem DOI oraz wydawnictwem. Jeżeli więc mamy do czynienia z artykułem opublikowanym w czasopiśmie, monografii lub na konferencji, ale dzięki staraniom autorów trafił również do serwisów społecznościowych, zawsze należy najpierw znaleźć jego identyfikator DOI. Mając identyfikator DOI, należy skorzystać z serwisu: https://www.doi.org/. Na podstawie DOI ten serwis przekieruje do oficjalnego miejsca publikacji danego artykułu w sieci, z którego można pobrać pełne informacje bibliograficzne: rok publikacji, tytuł czasopisma lub monografii, numery stron, nazwę wydawnictwa, itd.

Automatyczne tworzenie bibliografii (tylko dla piszących w Latex-u)

Użytkownicy LaTeX-a, tworząc plik bibliograficzny (np. „mgr.bib”) dla swojej pracy magisterskiej, dla ułatwienia mogą skorzystać z darmowego programu JabRef – Free Reference Manager. Po zainstalowaniu JabRef i jego uruchomieniu oraz po utworzeniu nowej biblioteki za pomocą opcji „File|New library”, otworzy się okno jak na grafice poniżej:

W oknie należy wybrać ikonkę „New entry” oznaczoną na grafice numerem 1, a następnie w otwartym okienku wpisać nr DOI w polu oznaczonym numerem 2. Program zaimportuje pełne dane bibliograficzne publikacji w formacie BibTex z jej landing page, tj. strony wskazywanej przez nr DOI, i zapisze je do biblioteki. Po zakończeniu dodawania danych bibliotekę należy zapisać na dysku, wskazując folder i proponując jej nazwę, np. „mgr.bib”. Warto zweryfikować poprawność importu danych bibliograficznych. Błędy mogą się zdarzyć szczególnie wtedy, gdy autorzy publikacji mają po kilka imion albo wieloczłonowe nazwiska.

Ręczne tworzenie bibliografii (tylko dla piszących w Latex-u)

Kiedy chcemy cytować publikacje, które nie mają numeru DOI, JabRef nie pomoże nam w zautomatyzowaniu tego procesu. Musimy wtedy sami znaleźć landing page artykułu i ręcznie pobrać z niej jego rekord bib. Większość repozytoriów udostępnia rekordy bibliograficzne w różnych formatach, przy czym format BibTex jest prawie zawsze dostępny.

Poniżej przykłady dostępu do informacji bibliograficznych losowo wybranych publikacji dla kilku wybranych źródeł:

Jak widać, sposób pobierania rekordu bib publikacji nie jest jednolity, lecz zależy od repozytorium. Zawsze jest to najlepsze źródło informacji bibliograficznych i w każdym przypadku trzeba najpierw poszukać przycisku bądź linku, który udostępni taki rekord bib. Tylko w przypadku, kiedy repozytorium nie udostępnia tekstu rekordu bib (np. GitHub), można skorzystać z jednego z konwerterów (bibify, mybib,..) i podać ścieżkę do projektu lub zbioru danych. Jakość tych automatycznie wygenerowanych informacji bibliograficznych niekoniecznie będzie wysoka; trzeba je zweryfikować i w razie potrzeby uzupełnić. Dlatego jeżeli jednak rekord bib jest bezpośrednio dostępny w repozytorium, należy z niego korzystać.

Zasady dobierania referencji bibliograficznych do rodzaju informacji w tekście pracy

W tekstach technicznych zdarzają się sytuacje, kiedy autor po raz pierwszy w tekście wprowadza pojęcie, które nie jest nowatorskim wkładem autora, ale zostało wcześniej wprowadzone w innej publikacji i o którym do tej pory nie było wzmianki w jego tekście. Jeżeli autor chce wtedy podać informacje o pochodzeniu tego pojęcia, referencja bibliograficzna nie powinna odnosić się do opracowań przeglądowych, lecz do pracy oryginalnej, w której to pojęcie zostało wprowadzone i opisane po raz pierwszy. Dlaczego?

Referencja w tekstach technicznych to nie tylko wskazówka, gdzie znaleźć dokładniejszy opis idei wymienionej w tekście, ale także informacja o tym, komu autor tekstu technicznego przypisuje tę ideę. Referencja do publikacji ma znaczenie w ocenie dorobku publikacyjnego każdego naukowca, który jest mierzony między innymi liczbą cytowań jego prac. Na liczbie cytowań opierają się wskaźnik Hirscha (h-index) naukowców, impact factor czasopism oraz citation index artykułów. Nieoddanie uznania za stworzenie metody czy udowodnienie twierdzenia oryginalnemu twórcy, ale oddanie go innej osobie, która napisała przeglądowe opracowanie lub po prostu wykorzystała istniejące pojęcie lub metodę w zupełnie innych badaniach, jest odbieraniem uznania temu twórcy. Może nawet być w tym zamierzona nieuczciwość, jeżeli ktoś myli cytowanie świadomie.

Dla odmiany, referencje do opracowań i prac przeglądowych mogą i powinny być stosowane przy odnoszeniu się w tekście do dziedzin badań, w których powstało już wiele publikacji. Te referencje reprezentują prace, w których czytelnik może zapoznać się szerzej z wskazanym tematem oraz znaleźć dane bibliograficzne najważniejszych prac z tej dziedziny. Wymieniając po raz pierwszy w swoim tekście nazwę dziedziny, autor może w tym miejscu podać referencję bibliograficzną nawet do więcej niż jednego opracowania, jeżeli każde z nich omawia tę dziedzinę z innej perspektywy.

Cytowanie odpowiedzi na prompt skierowany do generatora treści (Gemini, ChatGPT, Copilot, Grok,..)

Nie.

Takich pozycji nie wolno umieszczać w bibliografii w żadnym wypadku. Nawet jeżeli podamy wersję generatora, datę zapytania i tekst promptu. Nigdy.

Cytowanie Wikipedii

Z pozoru Wikipedia wygląda na źródło, które mogłoby występować w cytowaniach. Odnośniki do stron Wikipedii są stałe, a hasła, których dotyczą, nie ulegają zmianom. Ale też nie.

To źródło w zasadzie nigdy nie powinno się pojawiać w bibliografii, ponieważ ma wadę, która całkowicie je dyskwalifikuje. Jest ona zawarta w tytule strony głównej Wikipedii: „Witamy w Wikipedii – wolnej encyklopedii, którą każdy może redagować”. Ponieważ każdy może redagować artykuły w Wikipedii, a nazwiska osób, które brały udział w ich tworzeniu i weryfikacji, nie są podawane publicznie, wiarygodność tych informacji pozostaje nieznana. Wiarygodność ta bowiem nie może opierać się ani na autorytecie instytucji, która, np. dysponując grupą ekspertów o znanym autorytecie, gwarantowałaby prawdziwość podawanych informacji, ani na osobistym autorytecie autorów.

Dlatego Wikipedia może stanowić co najwyżej punkt wyjścia przy gromadzeniu informacji, ale ostatecznie obowiązkiem dyplomanta jest dotrzeć do takich źródeł zawierających pożądane informacje, gdzie stosowane procedury weryfikacji są znane i powszechnie akceptowane (konferencja, czasopismo lub książka w wydawnictwie, w którym stosowana jest procedura recenzji wydawniczej), a przynajmniej gdzie znane jest prawdziwe, pełne imię i nazwisko autora. Grafika obok zawiera artykuł z „Dziennika”, a link poniżej z agencji informacyjnej „Reuters”, które podają informacje o przykładach aktualizacji opisów w Wikipedii: Reuters: CIA and FBI computers used for Wikipedia edits

Ciekawy pogląd na temat prawdziwości informacji zawartych w Wikipedii prezentują w swoim artykule Olena Medelyan, Catherine Legg, David Milne i Ian H. Witten, z Uniwersytetu Waikato, Hamilton, Nowa Zelandia:

Wikipedia’s editing process can be grounded in the knowledge theory proposed by the 19th Century pragmatist Peirce.

According to Peirce, beliefs can be understood as knowledge not due to their prior justification, but to their usefulness, public character and future development. His account of knowledge was based on a unique account of truth, which claimed that true beliefs are those that all sincere participants in a “community of inquiry” would converge on, given enough time. Influential 20th century philosophers [e.g. Quine 1960] scoffed at this notion as being insufficiently objective. Yet Peirce claimed that there is a kind of person whose greatest passion is to render the Universe intelligible and will freely give time to do so, and that over the long run, within a sufficiently broad community, the use of signs is intrinsically self-correcting [Peirce 1868]. Wikipedia can be seen as a fascinating and unanticipated concrete realization of these apparently wildly idealistic claims.

In this context it is interesting to note that Larry Sanger, Wikipedia co-founder and editor-in-chief, had his initial training as a philosopher—with a specialization in theory of knowledge. In public accounts of his work he has tried to bypass vexed philosophical discussions of truth by claiming that Wikipedians are not seeking it but rather a neutral point of view (link). But as the purpose of this is to support every reader being able to build their own opinion, it can be argued that somewhat paradoxically this is the fastest route to genuine consensus. Interestingly, however, he and the other co-founder Jimmy Wales eventually clashed over the issue of expert opinion’s role in Wikipedia. Thus, in 2007 Sanger diverged to found a new public online encyclopedia Citizendium (http://en.citizendium.org) in an attempt to “do better” than Wikipedia, apparently reasserting validation by external authority, e.g. academics.

Mining meaning from Wikipedia, Olena Medelyan, David Milne, Catherine Legg, Ian H. Witten, International Journal of Human-Computer Studies, Volume 67, Issue 9, September 2009, strony 716–754

Cytowanie white papers

Nie. Prawie zawsze.

White papers to materiał, który nigdzie poza internetem nie został opublikowany. To np. wpisy na forach Reddit.com, Stack Overflow.com czy też Elektroda.pl, publikacje na LinkedIn lub teksty ze stron internetowych osób, np. budujących markę osobistą poprzez zwiększenie rozpoznawalności w sieci (content marketing).  Takie white papers potrafią podawać w swoich odpowiedziach jako źródła wiedzy również generatory treści AI, z których korzysta autor. Takie pochodzenie informacji oznacza, że jedynym uwiarygodnieniem prawdziwości stwierdzeń w nich zawartych są nazwiska autorów. Jak wiadomo, internet jest co najmniej tak samo cierpliwy jak papier i wszystko zniesie. Dlatego zdobywanie wiedzy z white papers i ich cytowanie jest bardzo ryzykowne. Jeżeli są to jeszcze materiały dotyczące rozwiązań technologicznych pochodzące z firmowych stron producentów tych technologii (oprogramowania lub sprzętu), to można mieć przynajmniej nadzieję, że podane tam informacje są prawdziwe. Jednak w przypadku stron prywatnych albo wpisów na forach takie materiały są z reguły wyrazem wyłącznie osobistych przekonań autora i jako takie nie gwarantują zweryfikowanej wiedzy; przeciwnie, traktowane poważnie mogą być przyczyną błędów w wiedzy dyplomanta, a następnie również błędów merytorycznych w tekście pracy dyplomowej. Z pewnością takie cytowania nie mogą reprezentować podstawowych źródeł informacji zawartych w pracy. Przy czym zamieszczenie w bibliografii pracy dyplomowej linku do strony zawierającej white paper, z którego pozyskano informację, oraz daty jej pozyskania nie podnosi wiarygodności tej informacji. Dlaczego nieufne podejście do white papers oraz unikanie odnoszenia się do nich w pracy dyplomowej jest tak ważne?

Recenzent ma obowiązek przejrzeć również bibliografię i jeżeli znajdzie tam głównie linki do white papers o niskiej wiarygodności, może napisać, że w pracy nie  przeprowadzono w sposób właściwy analizy źródeł, co może mieć konsekwencje dla dyplomanta. Ocenie recenzenta podlega bowiem również rzetelność wskazania, komu autor tekstu technicznego przypisuje dane idee. Aby uniknąć krytyki recenzenta, informacje pozyskane z takich źródeł należy dodatkowo zweryfikować, szukając ich oryginalnego, pierwotnego źródła oraz właściwego autora.